Natural Resources, Development and Democracy

From the Beginning

Located in the capital city of Thailand, but my house looked pretty much like bamboo-hut in rural area. It was many years that I grew up in the house with no tap water and no electricity. Everyday my mother, my sister and I had to walk for half kilometer to the river bank and bring back home some water for cooking and cleaning. It was joyful time, I remember, seeing all activities altogether along the river made me feel like we were not lonely in the world, we had friends.

When rainy season came, we did not need to go to the river bank. My father had ways to save water from the sky. Unlike water from the river, we did not have to boil rain water before we drank. I remember how much I liked drinking that ‘sky water’, it tasted really sweet, real sweet.

Just before I started going to middle school, tap water and electricity came to my house. As a teenager, I enjoyed having the first television and a new toilet very much; I went to the river bank no more. However, sometimes the tap water and electricity in our house went off. I could feel how frustrated my father was when seeing that just across the street there were bigger houses with never ran out of water and electricity. And I did not understand why.

I Met Them on the Street in Bangkok

My first understand came to me when I was in the first year of undergraduate school. I met them on the street in Bangkok, in front of the government’s house which I had to pass by every day.

The street was blocked by the protesters calling themselves ‘Assembly of the Poor’. I got off the bus, walked through the crowd seeing that there were mostly old people on the protest site. An old lady saw question in my eyes, she came to me saying that all her children had gone to work in the big cities as there was no job anymore in her hometown. And the conversation continued.

It was “Pak Moon Dam” that brought her far away from home in the Northeastern to the capital city. Without agreement from local people, the dam was built in her hometown in order to produce electricity (which it is not now functioning as it was claimed). Ever since the dam came to the Moon River, all fishes had gone, the fishery was dead, her land had been under the flood for months every year. “I am not asking the government to destroy the dam, I just want someone to open the gates of the dame just to let the fishes come back to the river when the fishery season comes” said the old lady “we need food to survive”.

I also learned that Pak Moon Dam was one in many dams that caused people suffering. Moreover, I was so sure that electricity in my house travelled from one of these dams. And I came to understand that to keep the city bright, some people’s lives had to be sacrificed for us.

Water, Farm and Market

There were much more people, much more than I had imagined, suffering from the error development. I had learned more on that reality as I grew up.

One year after I knew Pak Moon Dam, I got to know the biggest dam in my country. Bhumipol Dam was built on the Ping River in Tak province, known as the most successful investment in the century. Unfortunately, it had very little water at the time. From what I heard, since the dam was built, many farmers had been told to grow rice according to the water schedule from the Ministry of Agriculture and Cooperatives. At that moment they were told not to grow rice even though it was their usual time to do so.

I was there to meet some farmers living in upper part of the dam. They still survived from the rice in their stock, but it would not be longer. Sooner they would have to start finding loan by exchanging their lands with it. And no, they had no plan for demonstration in Bangkok, because the name of the dam is given after the name of their beloved king.

At the same time, in the lower part of the dam, I acknowledged that my grandparents were still able to work in their farm with water from the Bhumipol Dam. However, they did not grow rice like they did year before, they said because of the price of rice in the market was too law. Instead they grew some plants that needed and sold better in the market.

Equally sad, my grandparents did not have more money than those farmers in the upstream. Once they sold the product in the market they had to spend that income to buy rice to eat, furthermore, they had to pay back very expensive loan they got for buying chemical fertilizer. After all, they had nothing left and started talking about selling the land as well. It became an ugly circle.

I came to think that if my grandparents grew the rice, at least they could have kept it for the household all year. Why did they let the market tell them what to grow? Should people think about making food before making money?

And I was so sure that the Thai society and the government agencies, namely the Ministry of Agriculture and Cooperatives, made a big mistake by throwing the farm into the market. Since that moment, I strongly believe that, water and agriculture should be completely out of the market.

From Mountain to Ocean

I have met them more and more, the poor people who suffer from all kinds of development projects in the name of national development.

My profession took me round the country where I could see from mountain to ocean that people were fighting for the right to access natural resources in order to bring back their livelihoods.

Among those are people from the communities around Songkhla Lake, the largest natural lake in the country, located on the Malay Peninsula in the Southern Thailand. The lake has known to be home of millions people as it has produced human basic needs, maintained livelihoods and supported southern regional economy for long time

I was there years ago when the issue of decadence was brought up to the Thai public as it was affecting not only people’s lives but also so-called tourism. I was impressed to see the diverse communities around Songkhla Lake; the forest community, the farming community, the fishery community. Before development projects came to the lake, these different communities used to co-exist peacefully. Without money, they all survived with the traditional trade by exchanging forest products, rice, fishes to each other. It became the culture of ‘forest-field-fishery’ for hundreds years. Sadly, after the dam, the modern agriculture, the fishery industry, and the market came, things had changed and then came the dispute over the control of resources while those resources were dramatically decreasing both in quality and quantity.

I was neither an anti-development, nor anti-capitalism. On one hand I thought that development in capitalism way became very cruel to human being, especially to those who had less or no power. On the other hand, I thought that the idea of bringing all back to community was too romanticized. But I had no knowledge to think of anything. The only thing I could think of, as media, was writing, telling the Thai public that what kind of the society we were living in. I was hoping that once we acknowledge and aware of causes and consequences, we would be able to do something together.

But I did not know what we could do. Thus when some of my readers asked me what we should do, I had no answer for them.

I Do Not Have An Answer, But They May…

It was years after that I thought I may saw a possible answer. Three years ago in a community in the Southern Thailand, my office went there to run a citizen media workshop for local people. The aim was to give them some tools hoping that they would be able to raise their voices to the public, as they were fighting with a development project that was about to be implemented in the area.

The conflict was more complicated than I had thought. The community did not fight with the investors and the state only, but also among themselves. Some resident wanted the project to come as they hoped it would create more jobs for local people. Some resident did not want the project as they believed that the project would destroy the ocean which would then result in the loss of fishery and their livelihood. The community was divided and became falling apart. Small arms were used and conflict turned violent.

In the workshop there were two sides of people learning how to shoot the video and make a story. But nobody could manage them to produce any story as they could not come to agreement. However, after long process of dialogue, they came together with one story at the end. It was not a story targeting the audience outside saying that how good or how bad the development project was, but a story for talking among themselves. It was a simply beautiful story about a man who woke up every morning in the community, walked a few steps to the beach and caught mackerel fishes by naked hands as the sun was rising.

To me it was just a lovely story, but for them the message was very powerful. It brought back what the community shared as common value. Since then, they started to come back to talk again. Even though right now the conflict is still ongoing, but there is no report on using violence in the area anymore.

Looking around, these days, I can see many disputes over natural resources that turned to violent conflict. I still do not have an answer how we can get out of it, but maybe they do. I mean, they, who were born, have lived and now are fighting for their lives…

Where Do We Go from Here?

Today I am learning that environmental conflicts or natural resource conflicts are extremely complicated and involve so many parties. As globalization has brought about great changes everywhere, community is no longer standing alone. People, community, national, global are all inter-connected. I have realized that we can no longer just say no to development; we must find the way to live with it. Meanwhile, global problem like nature disaster, environmental change are coming to knock on our door and there is no way we can escape without our heads and hearts together. What are we going to do when all sources seem to be subjected to great conflict?

We have talked about sustainability. What does sustainable development or sustainable management look like? I have heard about it but never really seen the face. However, one thing I can see is that sustainable development has to be in all sectors’ hands, not only in one hand. It is too easy just to blame on government, capitalist, or market. People are no longer that passive to leave their lives in those hands. I believe that democracy could be used as road, as process. I mean, the kind of participatory democracy that never leaves the poor (of power) behind.

Where do we go from here? How do I see possible collaboration, management and sustainability? As my little heart can think of is that before we move forward, we have to come together as a whole. Since we never asked ourselves and never come to agree on how we would like our society to be, agricultural – industrial – utopia commune or whatever. Should we start dialogue on it? And of course, I am talking about dialogue as a whole society, in all level, not only among the super power. We do need democracy now.

10 tactics for turning information into action

“10 tactics for turning information into action” เป็นโปรเจคของ Tactical Tech ที่ปอเป็นส่วนหนึ่งเล็กๆ นับตั้งแต่ได้ไปร่วมแคมป์ IAC ที่อินเดีย กับเพื่อนๆ info-activists กว่่าร้อยคนจากทั่วโลก เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ 2552 ที่ผ่านมา :)

ภาพยนตร์สารคดีความยาวราว 55 นาทีชิ้นนี้ ร้อยเรื่องราวจากนักรณรงค์ทางสังคม 35 คนทั่วโลก ที่บอกเล่าบทเรียนของการขับเคลื่อนเปลี่ยนแปลงสังคมของพวกเขา ออกมาเป็น 10 เทคนิคในการ turn information into action

นอกจากตัวสารคดีที่ถูกแปลออกมากว่า 10 ภาษาแล้ว (ภาษาไทยก็มีนะคะ ปอแปลเองแบบห่วยๆ :P) Tactical Tech ยังมี toolkits และ guides ให้ผู้ที่สนใจนำไปทดลองกันใช้ด้วยค่ะ

ปอเอา trailer มาแปะไว้ ส่วนรายละเอียดทั้งหลาย ตามกันไปได้ที่นี่เลยค่ะ

และในไม่ช้าทาง Tactical Tech จะนำฉบับเต็มๆ มาออนไลน์ให้ได้ดูกัน หรือถ้ารอไม่ไหว แวะมาวงหนังกลางแปลงของปอได้นะคะ (ปอจัดฉายหนัง+ตั้งวงคุยกันอยู่ หลังไมค์มาหากันได้เลย)…แ้ล้วในโพสต์ถัดๆ ไป ปอจะหยิบบทเรียนที่่น่าสนใจจากภาพยนตร์สารคดีชิ้นนี้มาเล่าสู่กันอ่านค่ะ

อ่านเพิ่มเติม : Online activism gets tactical with new documentary : ฺฺBBC

10 tactics for turning information into action

สมาร์ท นิยมเดชา

มีคนถามอยู่บ่อยครั้งว่า ชิ้นงานนักข่าวพลเมืองที่ออกอากาศทางทีวีไทยนั้น เป็นฝีมือของนักข่าวพลเมืองจริงๆ หรือเป็นการปั้นแต่งของมืออาชีพแล้่วสร้างภาพว่ามันเป็นงานของชาวบ้าน…ฉันไม่แปลกใจกับคำถามนี้เท่าไหร่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาว่า เรากำลังอยู่ในสังคมการเมืองเช่นใดในทุกวันนี้

ฉันมีโอกาสเข้าไปคลุกวงในกับงานนักข่าวพลเมืองตั้งแต่ต้นๆ ในฐานะที่สำนักข่าวบ้านเป็น partner ร่วมกับทีวีไทย ในโครงการอบรมนักข่าวพลเมือง และได้ตระเวนไปทำ workshop การผลิตงานวิดีโอในพื้นที่ต่างๆ ฉันพูดได้เต็มปากว่า วันนี้…ชาวบ้านตัวเล็กๆ กำลังลุกขึ้นมา (ทำในสิ่งที่พี่แจง ฐิตินบ เรียกว่า) “เวนคืนอำนาจทางการสื่อสาร” ให้ตัวเองแล้ว และ “เทคโนโลยี” ก็ไม่ได้เป็นปัญหาสำหรับพวกเขา

นักข่าวพลเมือง..อำนาจการสื่อสารของ ‘สมาร์ท นิยมเดช’

“สมาร์ท นิยมเดชา” เยาวชนจากบ้านสะกอม อ.จะนะ จ.สงขลา เดินเข้ามาใน workshop ครั้งแรกที่เราจัดขึ้นที่ปัตตานี เขาไม่มีประสบการณ์การใช้เครื่องมือตัดต่อมา่ก่อน ไม่เคยเขียนข่าว ไม่เคยทำสื่อ และเขาไม่ได้เล่าเรียนหนังสือในระดับอุดมศึกษาตามวัย

หนุ่มน้อยตาคมผมยาว ผิวกรำแดด ซึ่งปกติหาเลี้ยงครอบครัวด้วยการจับปลาตามวิถีชาวประมงพื้นบ้าน เขาแบกคอมพิวเตอร์ desktop เข้ามาในงาน และไม่ว่าจะถูกถามอะไร เขาจะยิ้มอายๆ ตอบเสียงเบาๆ

เขาขอโทษเราที่ทำตัวติดต่อยาก เมื่อเราถามว่าไปทำอะไรมา ทำไมโทรหาไม่ค่อยติด สมาร์ทได้แต่ยิ้มและเงียบ จนในที่สุดเมื่อสนิทสนมกันในระดับหนึ่ง เขาจึงเล่าว่า เขาพาพรรคพวกไปปิดถนน ปิดสนามบินหาดใหญ่มา และได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่คุมเครื่องเสียง

“ผมลงทุนเดินเท้าเปล่าไปบนนถนนร้อนๆ ที่แดดเปรี้ยง ก็เพียงเพราะอยากจะขึ้นเวทีไปตะโกนคำว่า ‘เอาที่ดินวะกัฟของเราคืนมา’ แต่เมื่อเราไม่ได้ขึ้นเวที ผมก็ได้แต่ยืนตะโกนว่าเอาที่ดินวะกัฟของพวกผมคืนมาอยู่ข้างล่างๆ พร้อมๆ กับผู้ชุมนุมที่ร้องว่า ‘เอาเขาพระวิหารของเราคืนมา’ นั่นแหล่ะครับ”

สมาร์ทเคยเข้าร่วมกับขบวนการชาวบ้านเพื่อต่อสู้กับโครงการท่อก๊าซไทย-มาเลเซียและนิคมอุตสาหกรรมต่อเนื่อง และเป็นหนึ่งในวัยรุ่นชุดดำที่นำพรรคพวกออกไปสู่ท้องถนนเมื่อครั้งที่การต่อสู้ทางการเมืองไทยเดินทางมาถึงชุมชน เขาได้อธิบายถึงสิ่งที่ทำว่า “มันเป็นความใฝ่ฝันเล็กๆ ของผมที่ต้องการจะนำเสนอเรื่องราวของชุมชนและปัญหาที่เกิดขึ้นกับบ้านเกิดของผม”

ทว่า..บนเวทีการเมืองไหนๆ ก็ไม่มีพื้นที่ให้เขาพูด จนกระทั่งไม่นานมานี้ สมาร์ทได้รู้จักกับเครื่องมืิอใหม่ “สื่อพลเมือง” และในฐานะ “พลเมือง” สมาร์ทเรียนรู้กระบวนการสื่อสารและสร้างสื่อชุมชนด้วยความมุมานะอดทน จนในที่สุด สามารถส่งข่าวสั้นไปออกอากาศในรายการนักข่าวพลเมือง ของทีวีไทย

การได้ปรากฏตัวบนพื้นที่สาธารณะไม่เพียงแต่นำเรื่องราวจากชุมชนชายขอบไปสู่โลกภายนอกเท่านั้น หากมันยังกลับมาสร้างพลังใหุ้ชุมชนอีกด้วย (อ่านโพสที่แล้ว ‘ภารกิจดูแลบ้านของสื่อพลเมืองจะนะ’)

ทุกวันนี้ สมาร์ทยังคงออกเรือหาปลาเหมือนชาวประมงพื้นบ้านทั่วไป แต่ชีวิตเขาไม่เหมือนเดิมอีกแล้ว เพราะอำนาจในการสื่อสาร กลับมาอยู่ในมือชาวบ้านตัวเล็กๆ!

ดูผลงานชิ้นที่ 3 ของสมาร์ท แล้วอ่านจดหมาย “สมาร์ท นิยมเดชา” นักข่าวพลเมืองจะนะ ถึง “แพ็บ” เพื่อนนักข่าวพลเมืองกลุ่มหมีดหม้อสีขาว หลังจากที่สมาร์ทได้รับจดหมายของแพ็บ ไถ่ตามทุกข์สุขและเล่าเรื่องราวการเป็นนักข่าวพลเมืองของตน

(ที่มา สารตั้นต้น – ฉบับที่ 2 ธันวาคม 2552)

ถึง แพ็บ (เพื่อนที่เคยร่วมอุดมการณ์เดียวกัน)

1 พฤศจิกายน  2551

อัสลามูอาลัยกุม (ขอความสันติสุขจงมีแด่เพื่อนพี่น้องทุกคน)

เริ่มแรกของการเป็นนักข่าวพลเมือง ผมและเพื่อนได้เข้าร่วมอบรมนักข่าวพลเมืองที่ จ. ปัตตานี เป็นเวลา 3 วัน ซึ่งตอนนั้นผมก็คิดเหมือนกันว่าจะได้อะไรจากการอบรมในครั้งนี้ แต่แล้วในที่สุด ผมก็ได้รู้ในสิ่งที่ผมไม่รู้ มันทำให้ผมรู้สึกตื่นเต้นมากกับการอบรม เพราะมันเป็นความใฝ่ฝันเล็กๆ ของผมที่ต้องการจะนำเสนอเรื่องราวของชุมชนและปัญหาที่เกิดขึ้นกับบ้านเกิดของผม

เนื่องจากว่าผมคือหนึ่งของผู้ร่วมต่อสู้กับพี่น้องในชุมชนที่คัดค้านโครงการท่อส่งก๊าซและโรงแยกก๊าซธรรมชาติไทย-มาเลย์และอุตสาหกรรมต่อเนื่อง ซึ่งก็ถูกกระทำมาก็มากนัก แต่สิ่งที่พวกเราได้รับจากคนภายนอกที่ไม่ได้รับรู้ข้อมูลข่าวสารคือ บางคนเขาจะมองว่าพวกเราเป็นพวกหัวรุนแรงและขัดขวางความเจริญ แต่ความเป็นจริงคือ พวกเราแค่ต้องการปกป้องบ้านเกิดและรักษาวิถีชีวิตของชุมชนและธรรมชาติเอาไว้เท่านั้นเอง และนี่คือเหตุผลสำคัญที่ต้องการจะสื่อให้พี่น้องทุกคนได้รับรู้ ส่วนพี่เองก็คงรู้ดีว่าการต่อสู้ของพวกเรากว่าจะมาถึงวันนี้ได้ก็แสนสาหัสเช่นกัน เพราะพี่ก็เคยยืนหยัดและร่วมต่อสู้กับพวกเรามาโดยตลอด

นักข่าวพลเมือง คือจุดเริ่มต้นของการสื่อเรื่องราวทั้งหมดที่เกิดขึ้นในชุมชนของผม ซึ่งทางทีวีไทยได้เปิดโอกาสให้นักข่าวพลเมืองกำหนดเรื่องราวที่จะนำเสนอด้วยตนเอง ซึ่งไม่เคยมีที่ไหนมาก่อน  หลังจากที่ผมได้ไปอบรมผมก็ได้กลับมาดำเนินการทันที เริ่มจากการเขียนสคริปต์หลังจากนั้นก็ได้ไปถ่ายภาพและสัมภาษณ์ ฟังดูแล้วน่าจะง่ายแต่แล้วมันก็ไม่ง่ายอย่างที่คิด กว่าจะเขียนสคริปต์เสร็จก็เล่นเอาเหนื่อยเหมือนกัน ต้องปรับปรุงแก้ไขกันพอสมควรถึงกับต้องขอพี่เลี้ยง โชคดีที่มีพี่ๆ จากทีวีไทย และพี่ที่ทำงานในพื้นที่ (พี่แก๊ส-ศุภวรรณ  ชนะสงคราม) คอยให้คำแนะนำ เพราะตอนแรกทำอยู่คนเดียว ส่วนภาพถ่ายก็ต้องถ่ายเพิ่มใหม่เป็น 10 รอบ ฟังดูอีกครั้งแล้วคงจะหมดแรง แต่ผมก็ไม่ท้อที่จะทำต่อ กลับตรงกันข้ามมันยิ่งทำให้ผมต้องฮึดสู้เพิ่มขึ้นมากกว่าเดิม เพราะสิ่งที่ผมทำมันเป็นความตั้งใจของผมและคนในชุมชน

ความสำเร็จของผมก็ได้เกิดขึ้นเมื่อสิ่งที่ผมทำได้ออกอากาศเป็นครั้งแรก มันเป็นความภาคภูมิใจของตัวผมและครอบครัวมาก ไม่ใช่ภูมิใจที่งานสำเร็จ แต่ภูมิใจที่ได้ทำงานเพื่อชุมชนและบ้านเกิดต่างหาก เพราะมันคือชีวิตของผม เสร็จจากตอนที่ 1 แล้วก็จะทำเรื่องที่ 2 ที่ 3 ต่อไปเรื่อยๆ จนกว่าจะไม่มีอะไรทำ

หวังว่าเพื่อนๆ พี่ๆ และนักข่าวพลเมืองทุกคนที่ได้อ่านเรื่องราวของผมแล้วคงจะมีแนวคิดคล้ายๆ กัน ขออย่างเดียวอย่าท้อแล้วกันเพราะเรากำลังทำเพื่อชุมชนและบ้านเกิดของเรา คิดเสียว่าถ้าเราไม่ทำแล้วใครจะทำ  อ๋อ ลืมบอกไปว่าเรื่องแรกที่ทำคือ เรื่องที่ดินวากัฟ  ส่วนเรื่องที่ 2 กำลังทำคือเรื่องปัญหาการกัดเซาะชายฝั่ง หวังว่าคงจะได้ออกอากาศเร็วๆ นี้ หลังจากนี้ต่อไปเราจะทำผลงานให้ดีขึ้นเรื่อยๆ จะไม่หยุดเพียงเท่านี้ พี่คอยดูแล้วกัน อุดมการณ์ของผมคือ ทำวันนี้ให้ดีกว่าเมื่อวาน แล้วมุ่งเดินต่อไปข้างหน้า สิ่งที่ทำให้เรามีความสุขได้คือ การได้ทำในสิ่งที่เราต้องการ

ขอบคุณที่เขียนเรื่องราวมาฝากทำให้เรามีความคิดใหม่ๆ ในการทำงาน สุดท้ายก็ไม่มีอะไรจะฝากงั้นฝากความคิดถึงและเป็นกำลังใจให้ในการทำงาน แล้วกัน เดี๋ยวถ้ามีโอกาสหน้าจะเขียนมาเล่าตอนต่อไปอีกน่ะ  (วัสลามูอาลัยกุม)


สมาร์ท  นิยมเดชา

ในตอนที่แกนนำบอกให้ผู้ชุมนุมร้องว่า ‘เอาเขาพระวิหารของเราคืนมา’


นอกจากจะเป็นการเชื่อมพื้นที่คนตัวเล็กตัวน้อยกับพื้นที่สาธารณะแล้ว อีกคุณค่าหนึ่งของสื่อพลเมือง คือการทำหน้าที่ในฐานะ “สื่อแนวราบ”

งานนักข่าวพลเมืองชิ้นแรกจากสมาร์ท นิยมเดชา นักข่าวพลเมืองจะนะ ที่ออกอากาศทางวีทีไทย จึงมิได้มีคุณค่าเพียงแค่ 3 นาทีบนหน้าจอโทรทัศน์เท่านั้น หากมันยังทำหน้าที่กลับไปหมุนกระบวนการต่อสู้ของชุมชนที่ฟุบไป ให้ฟูขึ้นมาใหม่อีกหน และนำให้คนกลับมามีบทสนทนาร่วมกัน

พี่แก๊ส…ศุภวรรณ ชนะสงคราม ได้เล่าเรื่องราวนี้ไว้ใน “สารตั้งต้น” เล่มที่ 2 ของสำนักข่าวชาวบ้านค่ะ

ไม้ต่อภารกิจดูแล ‘บ้าน’ ของชาวจะนะ จ.สงขลา

โดย ศุภวรรณ ชนะสงคราม

“ตีเก้าครึ่ง อย่าลืมแลนักข่าวพลเมืองช่องทีวีไทย  ออกเรื่องดินวะกัฟ !”

เสียงร้องบอกต่อๆ กันอย่างตื่นเต้นดังกลับมาตามสาย หลังจากฉันโทรศัพท์แจ้งไปตามหมู่บ้านต่างๆ ในเครือข่ายครอบคลุมพื้นที่สามตำบลของอำเภอจะนะ จังหวัดสงขลา ที่ร่วมกันคัดค้านโครงการท่อก๊าซไทย-มาเลเซียและนิคมอุตสาหกรรมต่อเนื่อง ว่างานข่าวที่วัยรุ่นบ้านเราพยายามเล่าเรื่องราวการต่อสู้ของพี่น้องผ่านการ ถ่ายทำ-ตัดต่อภาพกันเอง แก้แล้ว แก้อีก จนได้ฤกษ์ออกอากาศ

เสียงโทรศัพท์ กริ๊ง กร๊าง กลับมาสอบถามอย่างไม่ขาดสาย เมื่อเวลาล่วงเลยผ่านสามทุ่มไปแล้ว แต่เรื่องราวที่รอคอยยังมาไม่ถึง

“ออกแน่หรือเปล่า?  คืนนี้แน่นะ..”

ในที่สุดเสียงโทรศัพท์ก็เงียบลง เมื่อได้ยินเสียงรายงานข่าวของนักข่าวพลเมืองอำเภอจะนะดังขึ้น

ฉันอดยิ้มคนเดียวไม่ได้  เมื่อนึกภาพถึงความกระตือรือร้นของแต่ละคน แต่ละกลุ่ม ที่ยังคงนั่งลุ้นกันอย่างใจจดใจจ่ออยู่เต็มหน้าจอโทรทัศน์  ไม่ยอมเปลี่ยนช่องไปไหน ดังเช่นทุกครั้งที่มีเรื่องราวการคัดค้านโครงการท่อก๊าซฯ ออกอากาศผ่านสื่อไปถึงคนข้างนอก

มันทำให้ฉันนึกย้อนไปถึงเมื่อสองปีก่อน ที่บรรยากาศการรวมกลุ่มเริ่มแผ่วลงเนื่องจากปัจจัยภายนอกที่รุมเร้าเข้ามา มากมาย แต่เมื่อรายการโทรทัศน์ช่องหนึ่งสัมภาษณ์ทนายความและเอ็นจีโอถึงการประกาศ ใช้พระราชกฤษฎีกาของรัฐบาลทักษิณ  ชินวัตร เพื่อลบล้างความผิดย้อนหลังให้กับการก่อสร้างโครงการท่อก๊าซฯ  กำลังใจ ความมั่นใจที่จะทวงคืนที่ดินวะกัฟก็กลับคืนมา

ยิ่งเมื่อนำวีซีดีชุดนั้นไปเปิดรณรงค์กันตามกลุ่มต่างๆ ความสดชื่น แจ่มใส ของพี่น้องก็ฟื้นกลับคืนมาอีกครั้ง

‘สื่อ’ ช่างมีพลังจริงๆ

วีซีดีของนักข่าวพลเมืองจะนะชุดนี้ก็เช่นกัน จะพลาดได้อย่างไร?

วีซีดีชุดนี้จะต้องถูกเอาไปเผยแพร่  เวียนกันดูในชุมชนอีกครั้ง

แม้หลายคนจะดูแล้วก็ตาม แต่เขามีความสุขที่จะดูกันอีกครั้ง

มันเป็นส่วนหนึ่งในการสร้างบรรยากาศ สร้างพลัง !  ก่อนจะประชุมวางแผนการทำงานกันต่อไป

นอกจากวีซีดีชุดนี้แล้ว เมื่อครั้งไปอบรมนักข่าวพลเมืองที่จังหวัดปัตตานี หลังจากกลับมาคุยสรุปกันในหมู่บ้าน ก็มีข้อเสนอจากผู้เข้าอบรมว่า ‘หนังสือพิมพ์กำแพง’ เป็นกิจกรรมที่ดึงดูดใจมิใช่น้อย น่าจะเอามาใช้ประโยชน์ต่อในชุมชน

ก่อนหน้านี้ พวกเราใช้ ‘จดหมายข่าว เรื่องเล่าจากลานหอยเสียบ’ ไปแปะกันหลายๆ ที่ในหมู่บ้าน ถึงขั้นแข่งกันว่า สถานที่ที่ไปแปะของใครเจ๋งกว่ากัน และท้ากันว่าใครไปติดที่ ‘ร้านน้ำชาของฝ่ายสนับสนุน’ ได้ถือว่าแน่จริง!

ดูเหมือนข้อเสนอนี้เรียกจะเรียกเสียงเฮ จากพวกเราได้มาก เพราะความพยายามเผยแพร่ข้อมูลไปยังกลุ่มที่สนับสนุนโครงการท่อก๊าซฯ นั้นถือว่าเป็นภารกิจหลักของกลุ่มคัดค้านฯ ที่ตกลงกันมานานหลายปี ซึ่งทุกปีเราก็พยายามหารูปแบบใหม่ๆ เข้ามาเพื่อเก็บคะแนนสะสมกัน  เช่นเดียวกับการทำจดหมายข่าว เรื่องเล่าจากลานหอยเสียบ

พวกเราเริ่มต้นจากการระดมความเห็นกันว่า จะกระจายข้อมูล สร้างความเข้าใจกับพี่น้องในพื้นที่โครงการท่อก๊าซฯ เรื่องที่ดินวะกัฟด้วยวิธีไหนดี

ตอนนั้น มีการเล่าสู่กันฟังว่า มีคำถามจากฝ่ายสนับสนุนโครงการฯ ว่า เรื่องที่ดินวะกัฟไม่เป็นความจริง ที่สำคัญคือ มีการท้าทายกันว่า ไม่มีพยานและทายาท (วะเระ) ที่จะยืนยันว่าเป็นที่ดินวะกัฟ ซึ่งถ้าปล่อยไว้นานอาจมีผลให้พี่น้องประชาชนทั่วไปขาดความมั่นใจไปตามข่าว ลือนั้น

พวกเราจึงทำแผ่นพับนี้ขึ้นมา โดยเนื้อหามีทั้งรูป ทั้งชื่อที่ชัดเจนของพยานและทายาท

นั่นคือ ‘ยีรอกิเยาะ’ เป็นทายาท และ โต๊ะชาย (ตา/ปู่) ที่ยืนยันการวะกัฟให้เห็นว่า มีตัวตนจริง พร้อมทั้งถ้อยคำให้สัมภาษณ์ครูสอนศาสนา ‘บาบอนาซอรี’ ที่ชี้แจงหลักการศาสนาอิสลามที่เกี่ยวข้องกับการวะกัฟประกอบ ให้ผู้อ่านมั่นใจ นอกจากนี้ เยาวชนในหมู่บ้านยังไปสัมภาษณ์และถ่ายวิดีโอพยานและทายาทคนอื่นๆ แล้วถอดออกมาเป็นข้อความใช้ยืนยัน

กิจกรรมนี้สนุกมากขึ้นเมื่อมีการระดมความเห็นกันอีกว่า นอกจากเอาแผ่นพับไปแจกตามปรกติทั่วไปแล้ว สามารถทำอย่างไรกับข้อมูลได้อีกบ้าง จนมีข้อเสนอจากเพื่อนๆ ให้ไปติดที่นั่นที่นี่เกิดขึ้น

“ติดที่บ้านที่มีคนผ่านไปผ่านมา มองเห็น หรือมีคนมานั่งคุยบ่อย  หรือจะติดที่บอร์ดข้อมูลข่าวสารของมัสยิดซิ”  ก็มีข้อถกเถียงกันอยู่เช่นกันว่า เหมาะสมหรือเปล่า

ส่วนที่ที่ฮิตที่สุดจะเป็นร้านน้ำชา ที่มีคนจำนวนมากในหมู่บ้านทั้งคนที่สนับสนุน และคัดค้านโครงการฯ นั่งกินน้ำชา มีโอกาสที่เขาจะอ่านสารตัวนี้  เมื่อเห็นโอกาสที่จะเข้าถึงผู้รับสารมากที่สุดน่าจะเป็นร้านน้ำชาพวกเราก็ไป ติดกัน แต่ละบ้านก็แบ่งแผ่นพับไป อย่างเช่น ‘ยิรอกิเยาะ’ ติดที่ร้านน้ำชาบ้านในไร่ ‘นิมัยมูเนาะ’ ติดที่ร้านน้ำชาปากบาง และในอีกหลายๆ ที่ ในหลายหมู่บ้าน

ครั้นพอเจอหน้าเจอตากัน คำแรกในการทักทายคือ คำถามว่า ไปติดหรือยัง ติดที่ไหนบ้าง ติดร้านไหนแล้ว  ตอนนั้นหลายคนคิดต่อด้วยซ้ำว่า จะไปถ่ายรูป ‘แผ่นพับที่ติดอยู่พร้อมคนอ่านหรือคนที่นำไปติด’ เพื่อมาเผยแพร่เป็นแผ่นพับฉบับต่อไป แต่มีข้อจำกัดบางอย่างจึงหยุดชะงัก

หลังจากติดไประยะหนึ่งแล้วก็มานั่งประเมินกันได้ข้อสรุปว่า คำถามที่ว่า ไม่มีวะเระ ไม่มีพยาน ไม่มีการวะกัฟ ของคนในพื้นที่นั้นจางลง  เบาบางลง  ถึงจะไม่หมดไปเสียทีเดียว แต่ก็ไม่เป็นประเด็นปัญหาสำคัญถึงขั้นที่เราต้องตามแก้ เพราะพี่น้องทั่วไปมั่นใจแล้วว่า เป็นที่ดินวะกัฟจริงๆ จากนั้นก็ขยับจากประเด็นพี่น้องในพื้นที่ไปแก้ปัญหาความเห็นที่มีมาจากทาง สำนักจุฬาราชมนตรี  และก็เป็นประเด็นที่พี่น้องมุสลิมที่นี่ยังคงเรียกร้องกันอยู่จนถึงทุก วันนี้

หลังจากนี้ พวกเราเห็นร่วมกันว่า จะมาประชุมวางแผนงานเพื่อตกลงกันเรื่องหนังสือพิมพ์กำแพงที่ได้เรียนรู้กัน มาจากการอบรมนักข่าวพลเมืองอย่างจริงจังอีกครั้ง ว่าจะเอามาใช้ให้คุ้มค่าด้วยวิธีไหนดี ถึงจะสะสมคะแนนให้พี่น้องของเราได้อีกครั้ง เพื่อที่พี่น้องลูกหลานจะได้ร่วมกันดูแลบ้านเกิดของตัวเอง

ชัยชนะครั้งนี้แม้จะไม่ได้มาภายในคนรุ่นเรา แต่การสื่อสารของเราก็ได้ส่งต่อไปยังคนอีกรุ่นหนึ่งแล้ว


หมายเหตุ1 : ‘ที่ดินวะกัฟ’ หมายถึง ที่ดินที่ประชาชนชาวมุสลิมบริจาค อันเป็นการอุทิศเพื่อพระผู้เป็นเจ้า ให้ประชาชนทั่วไปได้ใช้ประโยชน์ร่วมกันตามหลักการทางศาสนาอิสลาม ไม่อาจขาย แลกเปลี่ยน หรือโอน ให้แก่กันได้

หมายเหตุ 2 : ข้อความบางส่วนจากความเห็นของสำนักจุฬาราชมนตรี

“…ทางคณะผู้ทรงคุณวุฒิ มีความเห็นว่า ไม่มีหลักฐานชัดเจนที่แสดงว่า ทางสาธารณะดังกล่าวได้มาโดยการวะกัฟ ของชาวมุสลิม…

…หากการแลกเปลี่ยนไม่ทำให้เกิดความเดือดร้อนแก่ชุมชนที่ใช้สัญจรและทำ ให้เกิดประโยชน์เพิ่มขึ้นแก่ชุมชนที่ใช้สัญจร อีกทั้งยังเกิดประโยชน์แก่สาธารณะ ก็สามารถแลกเปลี่ยนได้…”

ความเห็นนี้ส่งผลให้รัฐบาลสมัย พ.ต.ท.ทักษิณ  ชินวัตร เป็นนายกรัฐมนตรีประกาศ ‘พระราชกฤษฎีกาถอนสภาพที่ดินสาธารณะ’ ในปี 2549 อันเป็นการออกกฎหมายย้อนหลังทับที่ดินวะกัฟของชาวจะนะ เพื่อยกประโยชน์ให้กับบริษัทแห่งหนึ่งซึ่งเข้าไปเปลี่ยนแปลงสภาพที่ดินดัง กล่าวตั้งแต่ปี 2546

ทั้งนี้ สำนักจุฬาราชมนตรีได้พิจารณาเรื่องดังกล่าวด้วยการรับฟังข้อมูลและความเห็น จากตัวแทนบริษัทเพียงฝ่ายเดียว โดยไม่เปิดโอกาสให้ ‘วะเระ’ หรือทายาทของผู้ที่อุทิศที่ดินได้แสดงตัวเพื่อยืนยันการวะกัฟ แม้ว่าจะมีการยื่นหนังสือร้องเรียน รวมถึงเดินทางมายังสำนักจุฬาราชมนตรีเพื่อขอชี้แจงหลายครั้งแล้วก็ตาม

กระบวนการตรวจสอบและวินิจฉัยกรณีปัญหาดังกล่าว จึงไม่สามารถดำเนินไปได้อย่างครบถ้วนสมบูรณ์ตามหลักศาสนาอิสลาม และยังคงเป็นประเด็นข้อขัดแย้งที่ค้างคามาถึงปัจจุบัน

ที่มา – สารตั้งต้น ฉบับที่ 2 : ธันวาคม 2551

“มุม”ประภาส ปิ่นตบแต่ง:เครื่องมือใหม่ของขบวนการคนจนไทย

ต่อเนื่องจากงานถอดประสบการณ์ในโพสที่แล้ว อาจารย์ประภาสได้ให้มุมมองเรื่อง ‘เครื่องมือใหม่ของขบวนการคนจนไทย’ แม้จะเป็นงานที่เผยแพร่ตั้งแต่ปีก่อน แต่มุมของอาจารย์ประภาสก็ยังทันสมัยสำหรับวันนี้ค่ะ


“มุม” – ประภาส ปิ่นตบแต่ง : เครื่องมือใหม่ของขบวนการคนจนไทย

“ผมว่านักข่าวพลเมืองมีความสำคัญมาก ตอนนี้ชุมชนอยู่ไม่ได้ด้วยตัวเอง เพราะอยู่ท่ามกลางการปะทะประสานจากข้างนอกอยู่ตลอดเวลา ไม่ว่าจะเป็นเรื่องฐานทรัพยากรหรือเรื่องอะไรก็ตาม นักการเมืองก็เข้ามา เพราะฉะนั้น นักข่าวพลเมืองก็คือคนที่อยู่บนฐานการต่อสู้ของชุมชน แต่การต่อสู้ท่ามกลางการปะทะประสานมันใหญ่ จึงต้องการสร้างพลังทั้งจากภายในซึ่งก็ต้องสร้างความเข้มแข็งกันเองก่อนด้วย และก็สื่อสารกับสังคมข้างนอกไปพร้อมกัน”

นี่คือความเห็นของ ‘ดร.ประภาส ปิ่นตบแต่ง’ นักวิชาการรัฐศาสตร์ติดดินที่คลุกคลีอยู่กับขบวนการคนยากจนมานาน คือตะกอนประสบการณ์ ตั้งแต่การต่อสู้ร่วมกับขบวนการคนจนระดับชาติอย่างสมัชชาคนจนในฐานะนักวิชาการ สู่การต่อสู้ร่วมกับ “ชาวนา ต.คลองโยง จ.นครปฐม” ชุมชนเกษตรกรรมของตัวเองในฐานะ “นักข่าวพลเมือง”

วันนี้ ประภาส บอกว่า เขาค้นพบ ‘เครื่องมือใหม่’ ในการต่อสู้เพื่อให้ได้มาซึ่ง “พื้นที่ทางสังคม” ของชาวบ้าน จากแต่เดิมที่ใช้การเดินขบวน-ปิดถนน-ล้อมทำเนียบ และอีกสารพัดวิธีการต่อสู้เชิงสัญลักษณ์

“พื้นที่การต่อสู้ของคนซึ่งไม่มีช่องทางหรือทรัพยากรในระบบการเมืองปกตินั้น แต่เดิม ชาวบ้านต้องทำแบบสมัชชาคนจน เช่น ปิดทำเนียบให้เป็นข่าว ยอมให้ตัวเองถูกจับ ยอมเสี่ยงอันตราย ยอมผิดกฎหมาย ต้องแลกเอาความทุกข์ความยาก ความเจ็บปวด เพื่อให้ได้พื้นที่เพื่อสื่อสารกับสังคม หรือที่เราเรียกกันว่า ‘การเมืองบนถนน’ แต่วันนี้ มีพื้นที่สื่อสาธารณะใหม่ๆ ทั้งเว็บไซต์จำนวนมากและทีวีไทย ทีวีสาธารณะ ความเป็นนักข่าวพลเมืองทำให้ชาวบ้านก้าวพ้นจากตรงนั้น”

“ก้าวพ้นจากความเสี่ยง ก้าวพ้นความทุกข์ความยาก ซึ่งผมคิดว่าไม่มีใครอยากทำ แต่มันไม่มีช่องทาง ตอนนี้เรามีช่องทางแล้ว เราต้องมาช่วยกันคิด มาพัฒนาพื้นที่ตรงนี้ เพราะเราใช้พื้นที่ข่าวพลเมืองได้โดยไม่ต้องลงทุนด้วยความทุกข์ความยากและความเสี่ยงทั้งหลาย”

ด้วยสายตาที่พินิจพิจารณา เขาบอกว่า พัฒนาการของการรายงานข่าวพลเมืองในช่วงหลังไปไกลมาก ทำให้ชาวบ้านแก้ปัญหาไปได้เยอะ แม้กระบวนการแก้ปัญหานั้นจะยังไปไม่สุดก็ตาม แต่กระบวนการต่อสู้ที่เริ่มด้วยการรายงานข่าวจากพลเมือง เป็นกลวิธีทำให้ชาวบ้านต้องนำข้อมูลข้อเท็จจริงคลี่ออกมาทีละประเด็นแล้วเลือกหยิบขึ้นมาสื่อสารเพื่อสร้างความเข้าใจ ทั้งในระดับสังคมวงกว้าง และในชุมชนด้วยกันเอง

“ประสบการณ์ทำข่าวพลเมืองในพื้นที่คลองโยงบ้านผม ทำให้เห็นว่า สื่อที่ใช้มีสองด้าน ผมอยากให้พื้นที่อื่นที่จะกำลังทำ ลองดูว่า การ ‘สื่อ’ กับคนข้างนอกก็เป็นเรื่องสำคัญ เวลาเรา ‘สื่อ’ ข้างนอกก็ต้องนึกถึงประเด็นที่เป็นสาธารณะ ประเด็นที่มีความคืบหน้าไปเรื่อยๆ กับอีกด้านหนึ่ง ‘สื่อ’ เหล่านี้ สามารถนำกลับมาใช้ในพื้นที่ได้ด้วย”


“ทั้งข่าวพลเมืองที่สื่อสารกับสาธารณะแล้ว และภาพวีดีโอที่ถ่ายเก็บไว้เวลาพวกผมไปเจรจาเรื่องที่ดินกับเจ้าหน้าที่รัฐ เราก็เอากลับมาฉายในพื้นที่อีกครั้ง คนที่อยู่ในพื้นที่ซึ่งไม่เคยต่อสู้มาก่อนอย่างชาวนาคลองโยง เดิมเขารู้สึกว่าเขาไม่มีตัวตนในสังคม แต่เวลาเขาเห็นปัญหาของเขาไปปรากฏในทีวี เขารู้สึกว่าไอ้คนที่จะสู้ร่วมกันกับพวกเขา กลุ่มเล็กๆ นี่ มันก็พอมีพลังนะ พูดง่ายๆ ก็คือ ตัวตนที่ปรากฏในพื้นที่สาธารณะได้กลับมาเสริมพลัง (ตัวตน) ชาวบ้านนอกจอทีวีด้วย ยิ่งเรื่องของเขาได้ถูกสื่อออกไปอยู่เป็นระยะ ช่วงหลังๆ คนก็เข้ามาร่วมกันต่อสู้มากขึ้น ต่างจากตอนแรกที่เขามีความกลัวอยู่ ผมคิดว่าเรื่องสำคัญก็คือ เขาเห็นตัวตนของตัวเอง เห็นตัวตนของชุมชนผ่านสื่อเหล่านี้  กลายเป็นว่า สื่อที่เราทำเองกลับไปหมุนชุมชนด้วย เราจึงได้รู้จักสื่อในอีกมิติในฐานะเครื่องมือขับเคลื่อนสังคม และกิจกรรมการเคลื่อนไหวด้วย”

“ช่วงหลังๆ ผมเริ่มเห็นพลังของสื่อแบบนี้มากขึ้น ตอนนี้เราต้องรู้จักเครื่องไม้เครื่องมือ ต้องเรียนรู้พื้นที่ด้วย คนที่จะเข้ามาจับเรื่องนี้ต้องรู้ว่าพื้นที่เราอยู่ตรงไหน หมายถึงทั้งพื้นที่ทางสังคมและพื้นที่สื่อ ซึ่งเป็นสื่ออีกแบบหนึ่งที่เราทำเองได้ เราต้องเห็นพลังของมันทั้ง 2 ด้าน ว่าจะเอามาใช้อย่างไร อัตลักษณ์ของตัวเองคืออะไร แต่ไม่ใช่ไปหาพลังชุมชนแบบหาว่าบ้านไหนสานตะกร้าสวยนะ (หัวเราะ)”

เขามองว่า ในอนาคต นักข่าวพลเมืองกับการสื่อสารสมัยใหม่ สื่ออิเล็กทรอนิกส์  สื่อออนไลน์ หรือสื่อทีวี จะมีความสำคัญมากขึ้น คนในกระบวนการต่อสู้ต้องมานั่งคิดกันใหม่

“ในสมัชชาคนจนเองก็คุยกันว่าการต่อสู้มี ‘พื้นที่ใหม่’ เกิดขึ้น เพราะสื่อกำลังปฏิวัติตัวเอง และประชาชนก็ต้องช่วยปฏิวัติสื่อด้วย อันนี้สำคัญ นักข่าวพลเมืองสำคัญในแง่ที่ว่า เราต้องช่วยปฏิวัติสื่อจากข้างล่างจริงๆ ซึ่งไม่ใช่แบบคำรณ หว่างหวังศรี ซึ่งก็สนุกดี (หัวเราะ) หรือว่า คนค้นคน ก็เป็นสารคดี ความรู้ที่ดีขึ้นมาในระดับหนึ่ง หรือข่าวปัญหาชาวบ้านของช่อง 7 นะ แต่จะต้องเป็นข่าวที่มาจากข้างล่างจริงๆ”

ถามว่าชาวบ้านทำข่าวพลเมืองเองได้ไหม? ดร.ประภาสตอบหนักแน่น “ทำด้ายยยยย!”

“ตอนนี้ในเชิงเครื่องไม้เครื่องมือ มีคนในชุมชนทำได้เยอะ โดยเฉพาะเด็กรุ่นใหม่ๆ ผมเห็นเครือข่ายอีสานเขาทำได้เยอะ หรือในพื้นที่อื่นๆ ถ้าเป็นเครือข่ายที่ไม่ใหม่นัก กล้องวีดีโอ คอมพิวเตอร์ โน้ตบุ๊ค เครื่องไม้เครื่องมือพวกนี้ในระดับเอ็นจีโอพี่เลี้ยงมีหมด ผมเชื่อว่าเราพัฒนากระบวนการสื่อสารได้ แต่ถามว่ายากไหม ยากครับ อย่างที่นครปฐมบ้านผม ทีมจากทีวีไทยก็ลงไปช่วยเป็นพี่เลี้ยงเยอะเหมือนกันนะ เราก็ได้แต่วางโครงใหญ่ๆ เขาไปช่วยดูเรื่องภาพ  มีที่ผมทำเองจริงๆ ตัดต่อเองมีแค่ 1-2 ตอนเท่านั้นเอง จากที่ออกไปทั้งหมด 6 ตอน”

“สรุปคือว่าในเชิงเทคนิค การทำข่าวพลเมืองมันลำบากนิดหน่อย แต่ผมคิดว่าเราฝึกได้ พัฒนาได้ และจริงๆ ผมเชื่อว่าชาวบ้านทำได้ แต่ต้องมีคนไปเป็นพี่เลี้ยงก่อนระยะแรก แล้วใช้ศักยภาพเครือข่ายเอ็นจีโอที่เขามีเป็นพี่เลี้ยงประคับประคองต่อไป และในที่สุดแล้ว เมื่อพวกเขาตั้งขบวนได้ เขาจะเติบโตโดยสื่อสารได้อย่างมีพลัง อันนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงสังคมในอนาคต”

ที่มา – สารตั้งต้น ฉบับที่ 1 : ตุลาคม 2551